Handelingsverlegenheid bij afscheid nemen

Over afscheid nemen op het werk en in organisaties.

Afscheid nemen is een beetje als sterven. In dit artikel onderzoeken de auteurs de moeite met afscheid nemen binnen de context van werk en organisatie en plaatsen ook het zakelijke afscheid in het licht van hechting en verbinding. Zij laten zien dat afscheid, verlies en daarmee de mogelijke rouw als reactie op dat verlies, geen eindpunt is op een rechte lijn in de tijd, maar een terugkerend thema binnen een zich steeds herhalend cyclisch patroon: zonder einde geen nieuw begin.
Deze thema’s worden verkend, mede aan de hand van een krachtig model: de Transitiecirkel. Dit is gebaseerd op het baanbrekende werk van onder meer Bowlby en Kohlrieser. Door de thema’s van de Transitiecirkel op onze levenslijn te plaatsen, zien we dat we geneigd zijn patronen uit ons verleden te herhalen. Dit geldt evenzeer binnen organisaties en voor hun leiders. Inzicht in hechtingstijlen biedt daarbij concrete handvatten voor de professioneel begeleider bij het vormgeven aan en begeleiden bij afscheid.

De eerste keer dat ik ontslag nam, omdat ik een ander baan had gevonden, zat ik aan het einde van de middag van mijn laatste werkdag nog op mijn werkplek op kantoor. Ik had ’s morgens gebak getrakteerd bij de koffie, ik had iedereen een hand gegeven, mijn werk was afgerond of overgedragen en al mijn collega’s waren nu al naar huis. Toch kon ik me er niet toe zetten weg te gaan en alles achter me te laten.

Dan zijn er de vormen van afscheid die onlosmakelijk en onvermijdelijk met het werk te maken hebben. Hoewel we er vooraf misschien liever niet bij stilstaan. Een collega die tegen zijn zin met pensioen moet, een collega die door ziekte of arbeidsongeschiktheid de organisatie moet verlaten, een collega die door boventalligheid of disfunctioneren ontslag krijgt aangezegd - reorganisaties, bezuinigingen en fusies eisen slachtoffers. Wie moet er weg? Mag je zelf blijven? Moet je dan blij zijn? Hoe neem je in dergelijke gevallen afscheid?

Afscheid en vertrek
'Afscheid nemen op het werk.' Dat kleine zinnetje roept een diversiteit aan belevingen op. We kennen het dagelijkse afscheid nemen, variërend van: 'Fijne avond en tot morgen', tot het plagerige: 'Half dagje?', als je een keer eerder weggaat. We kennen ook het onvermijdelijke afscheid van een collega die met pensioen gaat of een collega die in de loopbaanopbouw een nieuwe baan gevonden heeft.
Tot zover nog niets aan de hand, lijkt het. Misschien namen we zelf ook al eens ontslag, met een uitdagende nieuwe baan in het verschiet. Allemaal vormen van afscheid binnen het bekende en verwachte kader; de veiligheid van het voorspelbare, binnen het werk. En natuurlijk hebben we wel eens ervaren
hoe een afscheid meerdere gevoelens kan oproepen.

Het rommelde al een tijdje in de top van de organisatie. Directeuren vochten elkaar de tent uit, al werd naar buiten toe de schijn opgehouden. Het werd een kwestie van tijd voordat er van (nog) hogerhand ingegrepen zou moeten worden. Toen dat daadwerkelijk gebeurde, was het formele verhaal dat binnen de organisatie gecommuniceerd werd, dat aan de directeuren verzocht was hun positie vrijwillig ter beschikking te stellen en dat daar gehoor aan gegeven was. In de krant die dezelfde avond op de mat lag, stond echter het bericht dat de directeuren ontslag aangezegd gekregen hadden. In die ongemakkelijke sfeer bleek het niet mogelijk een gezamenlijk afscheid te organiseren.

Professioneel afscheid nemen
Wij ervaren altijd een spanning tussen enerzijds de begrippen professioneel en zakelijk en anderzijds afscheid nemen en rouw (om dat woord maar vast te noemen). Afscheid nemen gaat veelal gepaard met een grote mate van handelingsverlegenheid. Dat is niet vreemd, ook niet als we het bekijken vanuit breinonderzoek; ons brein haat immers pijn. Dat leidt ertoe dat ons hele menselijk systeem er van nature op gericht is om situaties van afscheid nemen, waar pijn en ongemak vaak een deel van zijn, te vermijden. De mens is niet tegen veranderingen - een hardnekkige (management)mythe die nauwelijks te corrigeren lijkt - maar verafschuwt de pijn die met veranderingen gepaard gaat.

Deze handelingsverlegenheid rondom het afscheid staat in schril contrast met de gedachte van maakbaarheid binnen het dominante leiderschapsparadigma van controle en beheersing. In dit artikel willen we dan ook verblijven op de 'plek der moeite' van het afscheid nemen, door stil te staan bij wat er komt kijken bij afscheid nemen van iemand namens een organisatie.
Lees het hele artikel van Jakob van Wielink en Leo Wilhelm in het Tijdschrift voor Begeleidingskunde door het hieronder te downloaden (pdf).


Leo Wilhelm is leidinggevende en coach binnen de overheid. Hij is gecertificeerd rouwbegeleider, heeft jarenlange ervaring in een hospice en werkt met individuele en groepsgerichte ondersteuning bij verlies en transitie.

Jakob van Wielink is opleider en begeleider en publiceert over de thema’s veerkracht, leiderschap en verandering. Hij begeleidt nationaal en internationaal mensen en organisaties bij het ontwikkelen van (persoonlijk) leiderschap en veerkracht en is als executive coach verbonden aan de IMD Business School te Lausanne, e-mail: jakob@jakobvanwielink.com.

Op 23 juni spreekt Jakob van Wielink over secure base leadership tijdens het Jaarcongres Mens & Organisatie.

Downloads